සාහිත්ය උළෙලක් නිර්වචනය වන්නේ එහි ප්රේක්ෂකාගාරයෙනි. සංවිධායකයින්, කථිකයින් හෝ සංග්රහ කරන්නන් ඕනෑම අයෙකු ආදේශ කළ හැකි වුවද, පාඨකයින් සහ ප්රේක්ෂකයින් එසේ කළ නොහැකිය.
කියවීම යල් පැන ගිය දෙයක්ද? එය අපේ මුතුන් මිත්තන් විනෝදය සඳහා කළ පැරණි, අමුතු සිරිතක් බවට පත්ව තිබේද? අද හැමෝම පොතක් ලියති; නමුත් ඇත්තටම කවුරුන් හෝ ඒවා කියවනවාද? ඇතැමෙකු බිය වන්නේ පොත් යනු සාලය හැඩ කරන අලංකාර භාණ්ඩයක් පමණක් වනු ඇතැයි කියාය. මල් බඳුනක් මෙන්ම, ආලෝකය හොඳින් වැටෙන සේ ඇලයට පිළිවෙළකට තැබූ පොත් පෙළක් අද අත්යවශ්ය ගෘහ අලංකරණයකි. රතු පැහැති පිටකවර දුඹුරු පැහැය සමඟත්, පසුව නිල් පැහැය සමඟත් මුසු වී, අවසානයේ ක්රීම් සහ සුදු පැහැයෙන් නිම වේ. ‘සෙල්ෆි’ ඡායාරූපයක් ගැනීමට කදිම පසුබිමකි.
තමන් කියවූ පොත් ගැන පුරසාරම් දෙඩූ කාලයක් තිබුණි. නමුත් දැන් අප පුරසාරම් දොඩන්නේ කියවීමට කාලය නොමැති නිසා කියවීමට අදහසක් නැති පොත් ගැනය. අප පටලවාගත් කාර්යබහුල ජීවිතය තුළ, නොකියවූ හෝ කිසිදා නොකියවන පොතක් කියවූවා සේ රඟපෑමට පවා අපට වෙලාවක් නැත. මේ අතින් ඉන්දියානුවන් ජපන් ජාතිකයින්ට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස්ය. පසුව කියවීමේ අභිලාෂයෙන් පොත් එකතු කිරීමේ කලාව ජපානයේ ‘සුන්දොකු’ (Tsundoku) ලෙස හැඳින්වේ; නමුත් අප මෙහිදී එය හඳුන්වන්නේ ‘රැඩ්ඩි’ (පරණ පත්තර/කඩදාසි ගොඩවල්) ලෙසය.
මුද්රිත අක්ෂර කෙරෙහි ඇති මෙම කලකිරීම මධ්යයට ‘සාහිත්ය උළෙල’ (Lit fests) නමින් අලුත් ගණයේ සංස්කෘතියක් පැමිණ තිබේ. මෙය, පොත් කියවීමට කාලයක් නැති සාමාන්ය ලැජ්ජාශීලී පුද්ගලයාට, අලෙවි වාර්තා තැබූ පොත් සහ සම්භාව්ය කෘති සමඟ තාවකාලික සබඳතාවක් ගොඩනගා ගැනීමට උපකාරී වේ. සාහිත්ය උළෙලවල් මගින් පොත් යනු හානිකර නොවන, වේදනාවක් නොදෙන දෙයක් බව පෙන්වයි.
වේදිකාව මත ලේඛකයා කතා කරන විට ඔබ හිස වැනීම පමණක් කළහොත්, ඔබ නොකියවූ පොත් සංඛ්යාව දෙස බලා කිසිවෙකු ඔබව මනින්නේ නැත. ඔබ නොදැනුවත්වම ඊට මැදි වේ. ලියවුණු වචනය වෙත ඔබ ඇතුළු වන්නේ කියවන වචනයෙන් නොව, ඇසෙන වචනයෙනි.
සාහිත්ය උළෙලවල් ඔබෙන් බොහෝ දේ ඉල්ලා සිටියි. හණ (Linen) හෝ ඛාදි රෙද්දෙන් නිම වූ ‘බුද්ධිමත් ඇඳුම් විලාසිතාවක්’ ඉන් එකකි. නමුත් ඒ සියල්ලටම වඩා ඒවා කරන්නේ පොත්පත් යනු නැවතත් ‘මරු’ (cool) දෙයක් බවට තාවකාලිකව පත් කිරීමයි. සුරංගනා කතාවල සිට කෘතිම බුද්ධිය (AI) දක්වා විවිධ දේ ගැන උනන්දුවක් දක්වන ලේඛකයින් තම අදහස් ඉදිරිපත් කරන විට, අප මෙතෙක් සිතා සිටි දේ වෙනස් කිරීමට හෝ අප කිසිදා නොසිතූ පැති ගැන මනස හැඩගැස්වීමට ඔවුන්ට හැකියාව ඇත.
මෙහි මාතෘකා විවිධය: දේශපාලනය, ස්ත්රී-පුරුෂ සමාජභාවය, ආහාර, ප්රේමය, වායු දූෂණය… ඕනෑම දෙයක් ගැන සාකච්ඡා කෙරේ. ඇතැම්විට මේවා සැලසුම් සහගතව හෝ නොසිතූ ලෙස සිදුවන සංවාදයන් වන අතර, ඒවායේ සුන්දරත්වය ඇත්තේ අප තුළ විවිධ හැඟීම් අවදි කිරීමට ඇති හැකියාව තුළයි.
අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස ක්රියාත්මක වන අයුරු දැකීම සැමවිටම සුන්දරය. විවිධ කථිකයන් එකිනෙකාට විරුද්ධ මත ඉදිරිපත් කරද්දී, මුළු ප්රේක්ෂකාගාරයම ඊට සවන් දෙයි. ඒ මොහොතේ ඔවුන් සතු පෞද්ගලික මනාපයන් හෝ කරදර පසෙක ලා, සවන් දීම නම් සරල ක්රියාවට ඔවුහු යොමු වෙති. ප්රේක්ෂකයින්ගෙන් සුළු පිරිසක් එක් ශාලාවක සිට තවකෙකට ඇවිද ගොස් වෙහෙසට පත් දෙපා විවේක ගැන්වීමට එහි හිඳගෙන සිටියද, බහුතරයක් සිටින්නේ සවන් දීමටය. සජීවී අවස්ථාවක ඇති එම හදිසි උද්යෝගය අන් අයටද ඉක්මනින් බෝ වේ.
ඇත්ත වශයෙන්ම, විලියම් ඩැල්රිම්පල් (William Dalrymple) හෝ වික්රම් සේත් (Vikram Seth) වැනි දැවැන්තයින්ට විශාල ජනකායක් සහ අත්පොළසන් නාද හිමිවනු ඇත. නමුත් එහිදී ඔබට මෙතෙක් අසා නැති, එහෙත් ඔබව මන්මත් කරන අලුත් ලේඛකයෙකු මුණගැසීමට ඉඩ ඇත. ඔවුන් ලියූ දේ සහ ලියන්නට හේතුව සෙවීමට ඔබව කුතුහලයට පත් කරයි. ඔබ වෙනුවෙන්ම පමණක් පොතක් ලියූ බව හැඟෙන, ඔබේම වූ පෞද්ගලික ලේඛකයෙකු සොයාගැනීමේ ප්රීතිය අසමසමයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, ඔබ ඩැල්රිම්පල් හෝ සේත් සමඟ පවත්වාගෙන යන ඔබේ ‘විවාහය’ දිගටම කරගෙන යනු ඇත, නමුත් දැන් ඔබ වෙනත් අය කෙරෙහිද ආකර්ෂණය වීමට පටන් ගෙන තිබේ. කමක් නැත, පොඩ්ඩක් ‘වංචා’ කරන්න. ඔබ කැමතිම ලේඛකයාගෙන් මිදී සුළු වෙලාවකට සාහිත්යමය අනියම් සබඳතාවක (literary infidelity) යෙදෙන්න.
මෙහි රහස් වට්ටෝරුව වන්නේ අවංකභාවයයි. වේදිකාව මත කාලය මනින ඔරලෝසුව දෙස බලමින්, ලේඛකයින් කිසිදු තහංචියකින් තොරව හදවතින්ම කතා කරති. යම් මාතෘකාවක් ගැන ඔවුන් ඒ මොහොතේ සිතන දේ අපට දැනගත හැකිය. ඔවුන් පාරට්ටු කරගනු ඇතැයි අප බිය වුවද, අපට ඇසෙන්නේ මැනවින් සිතා බැලූ අදහස් සහ ඔවුන්ගේ අභ්යන්තර හැඟීම් සහ රහස්ය දේවල්ය. ඇතැම්විට කෙනෙකු ප්රසිද්ධිය වෙනුවෙන් රඟපෑ හැකිය, නැතහොත් මෙහෙයවන්නා ලේඛකයාට වඩා කතා කරනු ඇත. නමුත් සාහිත්ය උළෙලක දීප්තිමත්ම අවස්ථා වන්නේ ඔබට ගැළපෙන ආත්මයක් (kindred soul) මුණගැසෙන අවස්ථායි. “දෙවියනේ, මා සිතීමට ගිය දේමයි ඔහු පවසන්නේ” යැයි ඔබට සිතෙනු ඇත. වචනවල චතුර බව මත්ද්රව්යයක් බඳුය.
‘Stories Seldom Told’ පෝඩ්කාස්ට් වැඩසටහනේ මෙහෙයවන්නිය වන ස්මිතා තරූර් පවසන්නේ: “සාකච්ඡා සහ වාද විවාද වර්ධනය විය හැකි අපට ඉතිරිව ඇති ආරක්ෂිත ස්ථාන කිහිපයෙන් එකක් වන්නේ සාහිත්ය උළෙලවල්ය. වේදිකාව මත සිදුකෙරෙන දීර්ඝ සංවාද හෝ මගේ පෝඩ්කාස්ට් එක හරහා මා ඉගෙන ගත් දෙය නම්, මිනිසුන් ඉක්මන් නොවන්නේ නම් සහ විනිශ්චය නොකරන්නේ නම් ඔවුන් තුළ අවංකභාවය වර්ධනය වන බවයි. පොදු අවකාශයන්ට අවශ්ය වන්නේ අඩුවෙන් එකඟ නොවීම නොව; වැඩි ඉවසීමක්, ගවේෂණයක් සහ කෙනෙකුට තම අදහස අවසන් කිරීමට අවශ්ය ඉඩකඩයි.”
එමෙන්ම එහි ඇති නාට්යමය ස්වභාවය! ඇතැම් විට, ඓතිහාසික අවස්ථා ඔබේ දෑස් ඉදිරිපිටම දිග හැරේ. මීට වසර කිහිපයකට පෙර බැංගලෝර් සාහිත්ය උළෙලේදී, අභාවප්රාප්ත ගිරිෂ් කර්නාඩ් සහ අරුන් ෂෝරි අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස පිළිබඳ සැසියකදී ක්රීඩා පිටියක රණ්ඩු වන පිරිමි ළමයින් මෙන් වාද කළ අයුරුත්, මෙහෙයවන්නිය වූ අර්ෂියා සත්තාර් ඉතා ගෞරවනීය ලෙස එය පාලනය කළ අයුරුත් මතකය. ඇතැම් විට දේශපාලන සංවාද අපහාස නඩු දක්වා පවා යා හැකිය. නමුත් වාමාංශිකයින් සහ දක්ෂිණාංශිකයින් එකට මුණගැසෙන වෙනත් කොහේ තිබේද?
තරු පිරි අහසක් යට, විවෘතව හිඳිමින් නිදහස් සහ ඉක්මන් නොවූ වචනවලට සවන් දීමේ ඉන්ද්රජාලය එයයි. ඒ වචන ඔබේ රුධිර නාල තුළ නිහඬ ගිනිකෙළි මෙන් විසිරී යමින් ඔබේ මොළය ප්රතිසංවිධානය කරයි. ප්රකාශන කර්මාන්තය ඔබේ ඇස් ඉදිරිපිට විනිවිද පෙනෙන එකක් බවට පත් වේ. පොත් සාදන්නේ කෙසේද, ඒවා ලියන්නේ ඇයි, කවුද ලියන්නේ… මාතෘකා සහ කවර, පරිවර්තන සහ සංස්කරණය, කෙටිකතා සහ නවකතා, ප්රබන්ධ සහ ප්රබන්ධ නොවන දේ.
ජනකතා නැටුම් සහ ගීත ගායනා කෙරේ. කථාන්දර පණ ලබයි. කුඩා කල අපව නින්දට යැව්වේ නැලවිලි ගී සහ පුංචි කතන්දර මගිනි; ප්රබන්ධයකින් සැනසීම ලැබීමේ අවශ්යතාවය අපේ ලේ වලම තිබේ. පසුගිය වසරේ ස්කොට්ලන්ත ජාත්යන්තර කතන්දර කීමේ උළෙලේදී, නෝර්වේ රටේ වාචික කතන්දර කීම පිළිබඳ සහකාර මහාචාර්යවරියක වන මිමේසිස් හයිඩි ඩාල්ස්වීන්, “මඳක් අසභ්ය විය හැකි” කතාවක් යැයි පවසමින් ඉදිරිපත් කළ කතාවෙන් මා බෙහෙවින් විනෝදයට පත් විය.
අනාගතයේ යම් දිනක, කණ්ණාඩි පැළඳ පොතක් කියවන මිනිසෙකුගේ ප්රතිමාවක්, රෝදය සොයාගත් ගල් යුගයේ මිනිසාගේ ප්රතිමාව අසල වීදුරු කුටියක තැන්පත් කරනු ඇති බව සැබෑවකි. නමුත් එතෙක්, අනාගත පාඨකයින්ගේ පරිකල්පනය නිසා රටේ සෑම අස්සක් මුල්ලක් නෑරම සාහිත්ය උළෙලවල් පිපී විකසිත වනු ඇත.
සාහිත්ය උළෙලවල් අර්ථවත් වන්නේ එහි ප්රේක්ෂකාගාරයෙනි. සංවිධායකයින්, කථිකයන් හෝ සංග්රහ කරන්නන් වෙනුවට වෙනත් අය ආදේශ කළ හැකි වුවද, පාඨකයින් සහ ප්රේක්ෂකයින් එසේ කළ නොහැක. එබැවින් ඔබේ නගරයේ පැවැත්වෙන ඊළඟ සාහිත්ය උළෙලටත් යන්න. සෙනඟ පිරි තණතිල්ලක් මැද ඔබේ දෑස සහ ලේඛකයෙකුගේ දෑස මුණගැසුණු විට, මුළු ලෝකයම මොහොතකට නතර වනු ඇත—ඔබ පොතක් සමඟ පෙමින් බැඳෙනු ඇත. ඔබට පොතක අත්සන ලබා ගැනීමට පෝලිමේ සිටිය හැකිය; ඇතැම්විට ලේඛකයා හදිසිය නිසා ඔබේ නම වැරදියට අත්සන් කළද, එය ගැටලුවක් නැත. කවදා හෝ එම වැරදි නම ඇති කෙනෙකු මුණගැසුණහොත් ලබා දීමට ඔබට කදිම තෑග්ගක් දැන් තිබේ.
ජනක ඉනිමන්කඩ (fb)
(Outlook සඟරාවේ පළවූ ලිපියක පරිවර්තනයකි.)